W okresie Bożego Narodzenia patrzymy na Dzieciątko z Betlejem, „obraz Boga niewidzialnego” (Kol 1,15), który objawił się ponad dwa tysiące lat temu. I przypominamy sobie, że każdy z nas, każdy człowiek, jest – jak mówi Biblia – stworzony na obraz Boga, by stać się podobnym do Niego (Rdz 1, 26). Więc jeszcze zanim napisano liczne rozprawy filozoficzne czy traktaty międzynarodowe, godność i wolność człowieka została wyrażona w tych kilku słowach Księgi Rodzaju.

Ten Bóg, którego pobożni ludzi nie chcieli przestawiać w żaden sposób, by nie redukować Go do bożka, którym można manipulować – ten Bóg stał się obrazem człowieka, przyjął ludzkie ciało i ludzki język. W ten sposób Bóg, wierny wobec swojego pierwotnego zamysłu, przeznaczył nas na to, byśmy się stali na wzór obrazu Jego Syna, aby On był pierworodnym między wielu braćmi (por. Rz 8,29). A to spełniło się w dniu Paschy, kiedy Jezus, który nazwał swoich uczniów przyjaciółmi (J 15, 16), który przyjął całe ludzkie życie, aż do śmierci, może teraz nazwać ich braćmi (J 20, 17).

Ludzkie braterstwo wywodzi się więc od tego Pierworodnego, który pozwala nam odkryć Boże ojcostwo w nowy, realny sposób: „Popatrzcie, jaką miłością obdarzył nas Ojciec: zostaliśmy nazwani dziećmi Bożymi i rzeczywiście nimi jesteśmy!” (1J 3,1). Grecki filozof Diogenes szukał człowieka, a chrześcijanin znajduje brata. Ale kiedy człowiek współczesny staje się sierotą, bo traci więź z Bogiem – Ojcem, traci też pojęcie ludzkiego braterstwa.

To pojęcie jest jeszcze wspomniane w pierwszym artykule Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1048): „Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa”. Tak więc ta uroczysta Deklaracja, chcąca w jakiś sposób odpędzić pamięć przerażających zniszczeń niedawnej wojny, wskazuje jako pierwszy krok na drodze do urzeczywistnienia tego wspólnego ideału wezwanie do zdobyczy epoki oświecenia: wolność, równość, braterstwo. Tak jakby rozum mógł naprawdę doprowadzić ludzi do działania w duchu braterstwa.

10 grudnia przypadała 70-ta rocznica uchwalenia tej Deklaracji. Została ona przypomniana jako konieczny punkt odniesienia, chociaż często dramatycznie jest łamana, a czasem nawet odrzuca się jej stwierdzenia. Z drugiej strony, te trudności były przewidziane w samym tekście, skoro zaleca on „aby wszyscy ludzie i wszystkie organy społeczeństwa mając stale w pamięci niniejszą Deklarację - dążyły w drodze nauczania i wychowywania do rozwijania poszanowania tych praw i wolności i aby zapewniły za pomocą postępowych środków o zasięgu krajowym i międzynarodowym powszechne i skuteczne uznanie i stosowanie tej Deklaracji zarówno wśród Państw Członkowskich, jak i wśród narodów zamieszkujących obszary podległe ich władzy” (Wstęp).

Dwa dni po uroczystych obchodach tej rocznicy, 12 grudnia, na ministerialnej konferencji w Marrakeszu zostało przyjęte Globalne porozumienie w sprawie bezpiecznej, uporządkowanej i regularnej migracji (Polska głosowała za jego przyjęciem).

16 grudnia w czasie modlitwy Anioł Pański Papież Franciszek skomentował wyniki konferencji w Markeszu i wyraził życzenie, aby wspólnota międzynarodowa, także dzięki tej deklaracji „mogła działać z odpowiedzialnością, solidarnością i współczuciem wobec tych, którzy z różnych powodów opuścili swój kraj”. Ale co może dać siły, by działać z tą „odpowiedzialnością, solidarnością i współczuciem”, które zaleca papież?

Kiedy traci się chrześcijańskie pojęcie braterstwa, które łączy wszystkich ludzi, to solidarność i współczucie tracą swój fundament: nie tylko kiedy uczucia są przygłuszone przez interesy i przez egoizm indywidualny czy zbiorowy, ale także kiedy inny nie wzbudza czułości i sympatii, a troska o niego staje się ciężarem. A przecież „jeden drugiego brzemiona noście” – zalecał realistycznie święty Paweł (Ga 6,2).

W tym roku orędzie bożonarodzeniowe papieża Franciszka mówi o braterstwie: „Bóg jest dobrym Ojcem a my wszyscy jesteśmy braćmi. Ta prawda leży u podstaw chrześcijańskiej wizji rodzaju ludzkiego. Bez braterstwa, którym obdarzył nas Jezus Chrystus, nasze wysiłki na rzecz bardziej sprawiedliwego świata mają krótki oddech i nawet najlepsze projekty mogą stać się strukturami bez duszy”.

Federic Laloux, Pracować inaczej. Nowatorski model organizacji inspirowany kolejnym etapem rozwoju ludzkiej świadomości, Warszawa, Studio EMKA, 2015

Nie studiowałam ekonomii, nie interesowałam się problemami zarządzania, organizacji pracy, zasobów ludzkich. Wiedziałam, że są to rzeczy ważne, wpływające na kształ świata – ważne, ale dla mnie kompletnie nieinteresujące. A potem zdarzyło mi się przeczytać książkę z tej dziedziny, która okazała się nie tylko bardzo interesująca, ale i użyteczna: jako pomoc do zastanawiania się nad naszym światem, nad sposobem życia, nad człowiekiem jako takim. A więc książka nie tylko praktyczna, ale i filozoficzna.Chodzi właśnie o „Pracować inaczej” Federica Lalouxa.

Podstawowym tematem tej książki jest organizacja pracy: według autora może istnieć, a nawet już istnieje na świecie nowy sposób organizowania przedsiębiorstw, który pozwoli stworzyć miejsca pracy lepsze dla pracujących tam ludzi, a równocześnie konkurencyjne na rynku ekonomicznym. Chodzi o „organizacje turkusowe”. Autor używa tego określenia, bo dzieli sposoby organizacji pracy, używając nazw kolorów. Każdy etap, nazwany innym kolorem (czerwony, bursztynowy, pomarańczowy, zielony, turkusowy) oznacza sposób działania, obejmujący wszystkie aspekty życia. W każdym z nich zmieniają się sposoby organizacji, sposoby sprawowania władzy, pojęcia kluczowe. Autor podaje przykłady organizacji, należących do poszczególnych etapów rozwoju ludzkości.

W organizacjach czerwonych podstawą jest silna władza wodza, spoiwem – lęk. Są to, na przykład, mafia, gangi uliczne, grupy paramilitarne. Organizacje bursztynowe opierają się na konformizmie, najważniejszą wartością jest stabilność; przyszłość to powtarzanie przeszłości. Do organizacji bursztynowych autor zalicza Kościół katolicki i wojsko. Celem organizacji pomarańczowych jest pokonanie konkurencji i osiąganie zysku, sposobem działania jest zarządzanie przez cele (dowodzenie i kontrola nad co; wolność w stosunku do jak). Typową organizacją pomarańczową są korporacje. Organizacje zielone funkcjonują w klasycznej strukturze piramidy, lecz koncentrują się na kulturze i upełnomocnieniu w celu osiągnięcia nadzwyczajnej motywacji pracowników. Są to organizacje napędzane kulturą firmy (organizacje non-profit, sektor biznesowy). Żeby zrozumieć, czym są organizacje turkusowe, trzeba przeczytać całą książkę...

Ale oczywiście nie chodzi tylko o sprawy technicze, o to, jak jest zorganizowana praca, o struktury, miejsca, hierarchię… bo podtytuł książki wyjaśnia, że to wszystko opiera się na pewnej wizji antropologicznej: na „nowatorskim modelu organizacji inspirowanym kolejnym etapem rozwoju ludzkiej świadomości”. Na różnych etapach historii nasza świadomość mówiła nam, kim jesteśmy i dokąd zmierzamy, a w konskewencji organizowaliśmy się, organizowaliśmy pracę w taki czy inny sposób. Teraz to się zmienia; więc zmieni się również sposób postrzegania pracy i sposób jej organizowania. Książka opiera się na doświadczeniach firm, które już działają, opierając się na nowych zasadach; a ich istnienie, ich sukces pokazują, że nie chodzi tu tylko o utopię filozoficzną.

W pierwszej części autor zajmuje się modelami organizacyjnymi w perspektywie historycznej: jakie modele funkcjonowały w przeszłości, jak i dlaczego się zmieniały; jakie oznaki rozwoju możemy dostrzec w sytuacji aktualnej.

Druga część książki przedstawia struktury, działania i kulturę pracy organizacji turkusowych. Trzeba zauważyć, że same struktury nie wystarczają, mają one sens tylko w szerszym kontekście, który jest nazwany kulturą firmy.Może najciekawszym elementem są „wspólne  cechy”: firm, które autor wybrał, ale które działają niezależnie od siebie, a jednak mają one cechy wspólne. Te więc wspólne cechy mogą być naprawdę oznaką zmiany epoki.

Trzecia część prezentuje podejście praktyczne: zwraca się do osób, które chciałyby zacząć działalność w stylu turkusowym, albo chciałyby zmienić organizacje już istniejące. Jest to możliwe, choć niełatwe i książka nie obiecuje natychmiastowego sukcesu. Autor przedstawia warunki koniecznie do działania w sposób turkusowy, ale też problemy i trudności, na jakie one napotykają.Książka jest piękna i optymistyczna: pokazuje możliwość dobrego życia i dobrego działania, bez tracenia człowieczeństwa na rzecz zysku, ale i bez konieczności całkowitej (utopijnej) ucieczki od społeczeństwa opartego na ekonomii.

Książkę (po angielsku) można legalnie ściągnąć ze strony http://www.reinventingorganizations.com/pay-what-feels-right.html

14 sierpnia zawalił się wiadukt w Genui, przechodzący nad miastem, nad domami, zakładami pracy, torami kolejowymi… Zawalił się, niszcząc życie wielu ludzi; kilka sekund trwała ta katastrofa, której świadkowie mówili z przerażeniem, jako o czymś, co było jednocześnie niespodziewane i oczekiwane. Wzbudziła ona oczywiście wiele polemik, dotyczących poszukiwania rozwiązań dla osób, które straciły mieszkanie i dla całego miasta; a także odpowiedzialności za wypadek i za wypłacanie odszkodowań.

Ale w filmie z pierwszych chwil katastrofy uderzył wszystkich krzyk świadka: był on w stanie powiedzieć tylko, cztery razy, „O Boże”, a potem jeszcze „O święty Boże”; a zaraz potem wykrzyknął przekleństwa przeciw tej okrutnej tragedii. Dramatyczna ludzka słabość spontanicznie wzywa świętości Boga; wobec każdego zagrożenia, które dotyka niepohamowanego pragnienia nieskończoności, człowiek doświadcza nieuchronnej ograniczoności stworzenia. Ale kiedy zagrożenie wypływa z dzieła ludzkiego geniuszu, przywołuje się błąd, odpowiedzialność kogoś, kto powinien był nie dopuścić do tragedii; i wtedy, wobec świętości Boga, do którego instynktywnie się zwracamy, nasza ludzka natura musi liczyć się z własnymi aspiracjami i wymaganiami; i z tym, jak używamy zdolności i zasobów, które mamy do dyspozycji.

Z upływem dni i tygodni, kiedy miasto z wysiłkiem stara się wrócić do codziennego rytmu życia, trwa śledztwo, urząd miasta podejmuje decyzje, rozwijają się dyskusje polityczne, eksperci przedstawiają swoje opinie; ktoś nawet przywołał rzymską technikę budowy mostów, z materiałów, które się nie niszczyły i z użyciem konstrukcji łuku, a nie architrawu, te budowle przetrwały wieki.

Ale kiedy minęły emocje pierwszych momentów, w których przewidywano „odbudowę w ciągu 5-8 miesięcy”, teraz powstają projekty bardziej realistyczne: „będzie potrzeba roku, ale za to most przetrwa tysiąc lat, bo mosty nie mogą się zawalać, są symbolem, który łączy” – jak stwierdził włoski architekt i senator, Renzo Piano. I znowu, chodzi tu o rozliczne zasoby, o złożone dynamiki zdolności, współpracy, relacji, ambicji i interesów, sprzecznych lub dopełniających się. Zresztą wiadomo, że bez innowacji, bez ryzyka, które z niej wypływa i bez niezliczonych upadków w długiej historii ludzkości, nie moglibyśmy dziś podziwiać arcydzieł egipskich, rzymskich, chińskich, gotyckich… Ale aktualny postęp technologiczny, konieczny dla zaspokojenia potrzeb, dla tworzenia dobrobytu, oznacza także konieczność uwzględniania elementów ryzyka, które nie istniały jeszcze dwa wieki temu. Chodzi o zanieczyszczenie środowiska i wzrost ruchu drogowego, które oczywiście oznaczają konieczność ciągłej innowacji i konserwacji; nie można ich oderwać od odpowiedzialności człowieka i nie można ich powierzyć tylko algorytmom. Z drugiej strony, szybkość działania i zużywania się struktur ma też poważny wpływ na słabość fizyczną i psychiczną człowieka.

Także dzisiaj więc, a może nawet coraz bardziej, jeśli chodzi o przyszłość, technologia będzie potrzebowała człowieka, zdolnego do przyjęcia zadania dobrego zarządcy stworzonego świata. Ale w dramatycznym momencie upadku mostu, tak ja w wielu innych katastrofach, spowodowanych nieodpowiedzialnością, nieskutecznością czy winą człowieka, przychodzą do głowy słowa psalmu 8, którego autor tak zwracał się do Boga:

Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz,

i czym - syn człowieczy, że się nim zajmujesz?

Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich,

chwałą i czcią go uwieńczyłeś.

Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich;

złożyłeś wszystko pod jego stopy:

owce i bydło wszelakie, a nadto i polne stada,

ptactwo powietrzne oraz ryby morskie,

wszystko, co szlaki mórz przemierza.

O Panie, nasz Panie,

jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi!

Kiedy myślę o tych słowach, coraz bardziej rozumiem, że psalmista myślał o panowaniu człowieka nad naturą, rozumianą jako dzieło Boga. Bóg z zaufaniem powierza to panowanie genialności człowieka; ale panowanie nad dziełem własnych rąk człowiek musi zdobyć samodzielnie i odpowiedzialnie. Podobnie inny psalm, po stwierdzeniu niepewności istnienia człowieka, kończy, zwracając się do Boga:

I wspieraj pracę rąk naszych,

wspieraj dzieło rąk naszych! (Ps 90, 17)